MNE autralianu dehan katak relasaun ho Timor-Leste “di’ak nafatin”, maske akuza ho espionajen 30 de Maio de 2013, 13:56 Xefe diplomasia autralianu nian, Bob Carr, horisehik, dehan katak relasaun ho Timór-Leste “di’ak nafatin”, maske autoridade timoroan si

30/05/2013 09:26

MNE autralianu dehan katak relasaun ho Timor-Leste “di’ak nafatin”, maske akuza ho espionajen

30 de Maio de 2013, 13:56

 

Xefe diplomasia autralianu nian, Bob Carr, horisehik, dehan katak relasaun ho Timór-Leste “di’ak nafatin”, maske autoridade timoroan sira, akuza Austrália ho halo espionajen atu hodi asesu ba informasaun konfidensiál kona-ba negosiasaun gas no mina-rai nian. 

“Laiha buat ida maka atu hakotu povu austrália ho povu Timór-Leste”, hateten Bob Carr, sita husi pájina Interneet, husi ráriu no televizaun Austrália-nian, ABC. 

“Ha’u tenki respeita ba konvensaun ne’ebé maka impede ministru Governu australianu nian sirahodi halo komentáriu ba kestaun sira ne’ebé maka iha relasaun ho seguransa, inteijénsia no espionajen, maske buat ida ne’ebé dehan ne’e hanesan buat falsu ida de’it”, tenik Bob Carr. 

Governu Timor-Leste, akuza autoridade australiana sira halo espionajen durante negosiasaun ne’ebé relasionada ho mina-rai no gas iha Tasi Timor, sira dun katak servisu sekretu, australianu sira hafuhu hela hodi rona, iha Ministériu Negósiu Estranjeiru timoroan nian. 

“Ha’u la foti desizaun ruma, se ha’u laiha baze ruma ne’ebé forte. Ha’u lagosta atu halimar. Ha’u hansa ne’e. Ha’u la foti desizaun ida ne’ebé maka kamán”, hateten primeiru ministru timoroan Xanana Gusmão, bainhira Lusa husu kona-ba asuntu ida ne’e. 

Akuzasaun hanesan espiaun husi Governu Timor-oan, ba iha imprensa hafoin husi prazu ida ne’ebé maka labele fó posibilidade atu hodi fó-sai kona-ba atu Rezolve Ajuste Marítimu belu be Determina iha Tasi Timor (CMATS), ne’ebé maka nasaun rua ne’e asina iha tinan 2007 atu hodi bele halo esplorasaun ba gas no mina-rai iha Tasi Timor, maka hanesan Greater Sunrise. 

Buat ne’e bele halo Timor-Leste ka Austrália atu hateten dehan katak lahetan aprovasaun ba planu dezenvolvimentu Greater Sunrise nian, hafoin husi la’o tiha ona tinan neen nia laran, nia prazu maka hotu iha fevereiru ne’e. 

Iha fulan abríl nia rohan, Timor-Leste haruka notifikasaun ida ba Camberra, ne’ebé dehan katak, problema entre rai rua ne’e lavale tanba Austrália halo ona espionajen durante negosiasaun ida ne’e. Governu australianu lakohi atu dehan la simu ka simu ba akuzasaun hirak ne’e. 

Esplorasaun ba Greater Sunrise, kampu gas nian, hamosu ímpase ida iha relasaun entre mina-rai no australiana Woodside no autoridade Timor-Leste nian. 

Empreza australiana fali, defende esplorasaun ida ne’ebé ho plataforma ita ne’ebé flutuante, Timor-Leste ejije atu kria gazodutu ida atu hodi dezenvolve nasaun ida ne’e iha parte sul. 

Maske problema ne’e fó-sai tiha ona, kontratu ba esplorasaun Sunrise nian, la’o nafatin, no karik produsaun iha Greater Sunrise hahú, CMATS, la’o fali kedas ho di’ak, ne’e exeptu mudansa ida ne’e hetan negosiasaun ona. 

Iha tratadu ne’ebé maka impede ba ketan tasi nian entre Timor-Leste ho Austrália durante períodu tinan 50, hetan espisifikasaun katak kada rai ida hetan reseita sorin balun ba esplorasaun Sunrise nian. 

Aleinde CMATS, esplorasaun ba gas no mina-rai iha Tasi Timor mos trata hotu iha problema Tasi Timor no ho Akordu Internasionál ba Unifikasaun. 

Advogadu husi governu timoroan nian, Bernard Collaery, dehan, sita husi ABC, katak aprova ba espionajen ne’e buat ida “irrefutavel” (laiha liafuan atu hasoru). 

“Prova hirak ne’e, irefutavel, no autoridade australiana, ho konsiénsia katak iha pozisaun ba halo buat ida ne’e”, tenik. 

“Sira, timoroan, hakarak halo di’ak-liu tan, buat ida ne’ebé maka halo parte mos iha mundu ema nian, maibé faktu maka, husi disputa ida ne’e, empreza no governu australianu la simu naran reseita ida, tanba projetu ne’e sei la kntinua ba oin”, hateten ministru Negósiu Estranjeiru australianu nian ida uluk, Alexander Downer, responsavel ba diplomasia australiana bainhira mosu duun ida kona-ba espionajen. 

Lusa/Fim